Müslümanın kapitalizme yaklaşımı, tek boyutlu bir ekonomik eleştiriden ziyade ahlaki, kültürel, siyasal ve medeniyet eksenli bir eleştiri olarak özetlenebilir. Müslüman kapitalizmi yalnızca bir üretim ve piyasa sistemi olarak değil, insanı, toplumu ve değerleri dönüştüren kapsamlı bir dünya görüşü olarak ele almalıdır.
Kapitalizme dair görüşler şu başlıklar altında toplanabilir:
Bize göre kapitalizm, sadece serbest piyasa veya özel mülkiyetten ibaret değildir. Aynı zamanda: insanı tüketiciye indirgeyen, hayatı ekonomik çıkarlara göre düzenleyen, ahlaki değerleri piyasa mantığına tabi kılan bir medeniyet anlayışıdır.
Bu nedenle kapitalizme yönelik eleştir, sadece gelir dağılımı veya emek-sermaye ilişkisiyle sınırlı kalmamalıdır.
İnsanın metalaşmasına dair hususlardan biri, kapitalizmin insanı “değer sahibi bir varlık” olmaktan çıkarıp “ekonomik nesne” hâline getirmesidir.
Bu süreçte: emek metalaşır, bilgi metalaşır, sanat metalaşır, hatta din ve kültür bile piyasanın tüketim nesnesine dönüşebilir.
Bu açıdan, modern kapitalizmin kültürel boyutuna özel önem verilmelidir.
Kapitalizm sürekli tüketimi teşvik eder.
Bu anlayışa göre modern insan: ihtiyaçları kadar değil, arzuları kadar tüketmeye yönlendirilmektedir.
Aynı zamanda bu anlayışa bakılırsa reklam, moda, medya ve popüler kültür bu sürecin araçları olarak ortaya çıkar.
Sonuç olarak: kanaat kültürü zayıflar, israf artar, insan ruhsal boşluk yaşamaya başlar.
Kapitalizmin dayandığı aşırı bireyciliğin: aileyi, mahalleyi, dayanışmayı, ümmet bilincini zayıflattığını düşünmek gerekir.
Bireyin özgürlüğünü tamamen reddetmez; ancak özgürlüğün sorumluluk ve ahlakla birlikte düşünülmesi gerektiğini savunur.
İslami düşünce perspektifinden hareketle faiz merkezli finans sistemini eleştiriye tabi tutulmalıır.
Bu eleştirinin temelinde: servetin belli ellerde yoğunlaşması, üretim yerine spekülasyonun teşvik edilmesi, reel ekonomiden kopuk finansal büyüme bulunmalıdır.
Küreselleşmenin önemli ölçüde kapitalist sistem tarafından yönlendirildiğini görmek gerekir.
Bu bağlamda: yerel kültürlerin aşındığını, tüketim kalıplarının tek tipleştiğini, ekonomik bağımlılıkların arttığını, güçlü ülkelerin zayıf toplumlar üzerinde kültürel ve ekonomik hegemonya kurduğuna işaret edilmelidir.
Biz bu nedenle küreselleşmeyi sadece teknolojik gelişme olarak değil, güç ilişkileri bağlamında da değerlendirip ele almalıyız.
Bizim kapitalizm eleştirimiz bazı yönleriyle Marksist analizlerle kesişir; ancak hareket noktasında farklılık vardır.
Ortak noktalar: sömürü eleştirisi, gelir adaletsizliği, yabancılaşma, sermaye yoğunlaşması, küresel eşitsizlikler.
Bir Müslümanın bu konuda ayrıldığı noktaları şöyle belirtebiliriz; tarihsel materyalizmi kabul etmez, dini “üstyapı kurumu” olarak görmez, sınıf çatışmasını tarihin tek açıklayıcı ilkesi saymaz, çözümü devrimci sosyalizmde değil, İslam’ın ahlak ve adalet ilkelerinde arar.
Kapitalizmin karşısına sadece ekonomik bir model değil, ahlaki bir düzen önerisi çıkılmalıdır.
Bu düzenin temel unsurları şunlardır: adalet, emanet bilinci, kul hakkı, infak, zekât, faizsiz ekonomik ilişkiler, üretimin teşviki, israfın reddi, sosyal dayanışma, ahlaki sorumluluk.
Bu maddeleri baz aldığımızda ekonomik düzenin, bu ilkelerden bağımsız düşünülemeyeceği kendiliğinden ortaya çıkar.
Bizim kapitalizm eleştirimiz, çağdaş İslam düşüncesinde görülen “medeniyet eleştirisi” çizgisine yakın olmalı, kapitalizmi yalnızca bir ekonomik sistem olarak değil, insanı, kültürü ve toplumsal ilişkileri dönüştüren kapsamlı bir paradigma olarak değerlendirmeli,. çözüm önerisi ise kapitalizmin yerine Marksist bir model koymak şeklinde değil; Kur’an ve Sünnet’in adalet, emanet, paylaşım ve ahlak ilkeleri üzerine kurulu bir toplumsal ve ekonomik düzen tasavvuru çerçevesinde olmalı…