enflasyonemeklilikötvdövizakpchpmhp
DOLAR
50,3716
EURO
55,5715
ALTIN
6.292,51
BIST
11.842,82
Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul
Az Bulutlu
13°C
İstanbul
13°C
Az Bulutlu
Pazartesi Parçalı Bulutlu
14°C
Salı Hafif Yağmurlu
16°C
Çarşamba Yağmurlu
19°C
Perşembe Çok Bulutlu
19°C

İbn-i Battuta Bilâd-ı Rûm’da! (Bir Müslüman Seyyahın Anadolu İzlenimlerinden Satırlar) / Sait Alioğlu

İbn-i Battuta Bilâd-ı Rûm’da! (Bir Müslüman Seyyahın Anadolu İzlenimlerinden Satırlar) / Sait Alioğlu
REKLAM ALANI
15.10.2026
13
A+
A-

Kitaphaber Dergisi 12. Sayısından

“Seyahat ediniz ki felah bulasınız!” (Hadis-i Şerif)
Bugüne dek, çağdaş ya da eski dönemlerde, çeşitli vesilelerle bulunduğu şehrinden, ülkesinden ayrılıp “en azından” dünyanın bir kısmını gezmiş, görmüş insanların o gördükleri, duyduklarına yönelik kaleme almış oldukları y-makaleler, kitaplar epey insan tarafından ilgi görüp okunmuştur.
Bunların bir kısmı salt meraka dayalı olup kendi yaşadığı yerler dışında “var olduğuna inandığı” toprakları gezip görme isteğine dayandığı genel kabul görür.
Bunlar, aynı zamanda klasik dönemlerde, o da ilim öğrenme adına, o günün dünyasında bir, iki yerde bulunan akademiye vasıl olup önemli hocalardan, filozoflardan çeşitli konuları içeren bilgileri tahsil etmeye yönelik olarak ilgilisi tarafından yapılan seyahatlerdir.
Dönemin Atina, İskenderiye, Cundişapur, Harran, Edessa(Urfa) vb. okullarda eğitim almak için yapılan seyahatler sayılabilir.
İslam’ın inkişafı ile birlikte, keza önemli Müslüman beldelerde bulunan medreselerde eğitim almaya yönelik “ilmi seyahatlarda” aynı kategoride değerlendirilebilir.
Bir de bunun yanında, sömürgeciliğin başlamasıyla birlikte, “Doğu’yu pamuk ipliğini didik, didik etme anlamında” Batı dışında kalan dünyanın diğer yarısını “inceleme adına” oluşturulan oryantalizm için yapılan “masum gibi görülen, ama kötü niyetli” seyahatlerde bu meyanda ele alına bilir.
Bizde, yani Müslümanlarda, Hz. Muhammed’in(s) risalet öncesi o da salt ticaret kastıyla Arabistan’da “yaz-kış devam eden” “Güney’den Kuzey’e yapılan nev-i şahsına has seyahatleri (Kureyş Suresi) protip kabul ettiğimizde; ticaret, ilmi uğraş ve meraka binaen yapılan seyahatler, bizim medeniyetin konu ile ilgili tarafını oluşturur.
Biz de kendi imkânlarımız muvacehesinde ülkemizde birkaç yere gittik; her gittiğimiz yerde birkaç gün kaldık ve oralar ile ilgili “bize yetecek kadar” malumat sahibi olduk.
Ayrıca, Allah’ın lutfü ve “yine” imkânlarımız ölçüsünde, ailece yedi, sekiz kişi, on, dört, on beş yıl önce kutsal toprakları görme, gezme bahtiyarlığına kavuşmuştuk.
İlk yurt dışı seyahatimiz bu vesileyle Âdem baba’nın, Havva ana’nın ve atamız İbrahim’in(as), eşi Hacer ile oğlu İsmail’in ayak izlerinin bulunduğu; önderimizin de ömrü boyunca yaşadığı o topraklara seyahat edebilmiştik.
Zaman içerisinde yaptığım sosyal, siyasal ve kültürel okumalarda, birçok ‘âlimin, bilim insanının, siyasetçinin, yazarın, çizerin eserlerinde konuya binaen geçen seyahatlerini içeren pasajları da okuma durumunda olmuştum.
Bunun yanında, çocukluk ve ilk gençlik yıllarında, adeta bir fenomen gibi bizlere anlatılan Evliya Çelebi’nin seyahatleri ile ilgili birçok “yalan, yanlış ve abartı” bilgiye sahip olmuştum!
Daha sonda, Çelebi’nin seyahatlerini içeren kitabını okuma imkânına sahip olmuştum.
Yer, yer doğru, doğruya yakın; yer yer yalan, yanlış; abartıya kaçan anlatımlar, bana bu kitabı okurken, genel geçer bir bilgi verir, ama büyük oranda da rasyonaliteden bir hayli uzak, olması gereken bilimsel ve “ilmi” kriterlerden bir hayli yoksun bir eserle, anlatımla karşı karşıya olduğumuzu ilham etmedi değil.
Bu eser dışında okuduğum ikinci eser, daha Osmanlı’nın beylik olarak kurulduğu bir zaman diliminde kendi memleketi olan Fas’ın Tanca vilayetinden çıkıp “belli bir zaman içerisinde” tamamladığı seyahatini kaleme alan Kuzey Afrika Müslümanlarından İbn-i Battuta’nın, kısacası “Tuhfetû’n Nûzzâr…” olarak bilinen ve Türkçeye “Büyük Dünya Seyahatnamesi” olarak çevrilen eserdi.(*)
Seyyahımız Tanca’dan yola çıkarak Kuzey Afrika, Mısır, Filistin, dolayısıyla Kudüs, Dımaşk(Şam diyarı), Hicaza; Mekke ve Medine, Irak bölgesi, Doğu Afrika, Umman bölgesi, Hindistan, Bilad-ı Rum(Anadolu/Türkiye), Kuzey Türk illeri ve Türkistan bölgelerine uzun yıları kapsayan bir yolculuk yapmakta…
Battuta’nın Kuzey Türk illerine yapmış olduğu gezilere göz atıldığında, o dönem Müslüman “Türk” yönetiminde bulunan topraklarla birlikte, henüz İslambol(İstanbul) adını almamış bulunan Kostantiniyye’ye de ayak bastığı bilinmektedir.
Özellikle de Battuta’nın Kostantiniyye’ye yaptığın gezi, dönemle ilgili başka kaynaklara da başvurularak ortaya başlı başına bir makale çıkabilir.
Burada biz, Battuta’nın şimdi “Batı Anadolu(Ege) olarak bilinen ve o dönemdeki adlandırmayla Bilad-ı Rum’un önemli parçası sayılan bölgedeki izlenimlerini kendi ifadelerinden yola çıkarak derc etmeye çalışacağız.
İbni Battuta, kendi toprakları olan Kuzey Afrika’dan başladığı seyahatinin izlemiş olduğu hattın sonuna denk düşen Lazkiye’ye hareket ettiğini belirtiyor.(s, 199)
Seyyahımızın seyahati döneminde gezip gördüğü yerlerle ilgili bilgileri, kaleme aldığı eserinde dile getirmektedir.
Adı geçen eserin Türkçe tercümesinde, seyyahımızın Lazkiye sonrasında “Bilâd-ı Rum’a,yani Anadolu’ya(Batı Anadolu) uğradığı ve gözlemlerini buradan başlayarak not aldığını görmekteyiz.
“Lazkiye’de Martalomin adında bir Cenevizli’nin gemisine binerek “Bilâd-ı Rûm” diye anılan ve eskiden Rûmlar’ın memleketi olduğu için onlara nispet edilen Türk ülkesine doğru yola çıktık.” (202)
Burada “Rûm” ifadesine bir not düşelim. O da, her ne kadar “Bilâd-ı Rûm” ifadesi salt Rumları çağrıştırıyor olsa da, Türklerin Anadolu’ya vasıl olduktan sonra, doğuda yaşayan Müslüman kavimlerin Anadolulu Türklere de “Rum” dediğini tarihi kaynaklarda görüyoruz. Ör. MevlânâCelaleddin’e atfedilen “Rûmî” ifadesi, onun Anadolu’ya gelip yerleşmesi sonrasında kullanılagelmiştir. Yani yaşanılan yere, toprağa dair.
İbni Battuta, kendi ifadelerinde burada yaşayan dönemin Türklerini; onların dinlerine bağlılıkları üzerinden gelenek,göreneklerine bakarak onları methetmektedir.
Özellikle de, bir tarikat olduğu kadar sosyal bir grup olarak da değerlendirilecek olan Ahilere karşı saygısını, sevgisini hemen her vesileyle dile getirmekte; onlardan çok söz etmektedir.
Seyyahımız Alanya Sultanı Karamanoğlu Yusuf Beg’den başlayıp gördüğü, bir süre kaldığı şehirleri, beldeleri, tekkeleri, özellikle de yukarıda belirtiğimiz üzere Ahilere ait tekkeleri, gidip gördüğü yerlerdeki şehir halkının “iyilik ve güzellik anlamında” öne çıkan özelliklerini açık bir şekilde dile getirmektedir.
Tabi bunun yanında, gezisi sırasında kendisine refakat ve rehberlik eden bir, iki üçkağıtçı tipin göze çarpan kötülüklerini, kendisine yönelik yanlışlarını da belirtiyor.
Bazı yerlerde kendisi ile maiyetinde bulunan kişilerin Türkçe bilmediklerinden dolayı gülünç duruma düştüklerini de not etmektedir.
Ahilerler ilgili olarak Battuta’nın “Dünyada Bir Eşi Dahi Bulunmayan Bir Cemiyet: Ahiler” başlığı altında dile getirdiği şu ifadeler kanımca çok önemli: “Yolculuğumun bu bölümünde “Ahiler” denilen toplulukla tanıştım. Bilâd-ı Rûm’a yerleşmiş Türkmenlerin yaşadıkları her vilayette, her şehirde ve her köyde bulunan Ahiler, bekâr ve sanat sahibi gençlerin oluşturduğu bir tür cemiyetti…. “Ahiler, yörelerine yabancı bir misafir gelmediği zamanlarda da birbirlerinden kopmazlar, yine zaviyelerinde toplanıp yemek yerler… Ben İbni Battuta, dünyada bunlardan daha güzel ve daha hayırlı işler yapan kimse görmedim. Şiraz ve İsfahan halkının hareketleri bunlarınkine biraz benzemekte ise de, Ahiler, memleketlerine gelen ve giden yolculara yakın ilgi göstermek, şefkat ve iltifatta bulunmak bakımından onları bir hayli aşmış durumladırlar.” (204)
Bendeniz doksanlarda Anadolu’da Kürtlerin izlerine dair okumalar yaptığımda, daha Selçuklular döneminde Batı Anadolu’da(Kütahya yöresi) Germiyanoğlullarıı altında bir beyliğin varlığına tesadüf etmişti. (Germ, Kürtçede “sıcak” kelimesinin karşılığı olarak kullanılmaktadır.)
İbni Battuta’da Germiyan denilen bir topluluğu Kütahya’da olmayıp Ladik (Denizli) bölgesinin ahalisi olarak göstermekte; onları yol kesicilik yapan bir topluluk olarak soylarını Yezid bin Muaviye’ye bağlamakta ve bu ahalinin “Kütahya adında bir şehirleri vardır.” (207) demektedir.
Battuta, gözlemleri sadedinde Türklerin cenazelerinde feryat etmeyi sevmediklerini belirtir; “…Türkler, Mısır ve Şam ahalisinin yaptığı gibi ölenin ardından abartılı şekilde feryat etmezler.” (207)
Bu durum, günümüzde de Türklerin bir karakteri olarak bariz bir şekilde görülmektedir.
Battuta, Mevlâna’nın memleketi olması hasebiyle Konya’ya da uğramış, bazı gözlemlerde bulunmuş olup orayı bayağı mamur bir şehir olarak tanıtmakta.
Seyyahımız daha sonra kendi gezi rotası üzerinde bulunan Larende (Karaman), Aksaray, Niğde, Kayseri, Sivas, Amasya, Gümüş(Gümüşhane), Erzincan ve Erzurum’la birlikte gezisin bu kez yine Batı Anadolu’da bulunan ve kendi döneminde medreseleri ile tanınan ve bilinen Birgi’ye yönelmiş bulunmaktadır.
Orada bir müddet kaldıktan sonra Tire ve dönemin Rûm ahalisi tarafından kutsal sayılan Ayasuluğ’a uğramakta, sonra ise yöneticiliğini oranın sultanı Aydınoğlu Ömer (Umur) Beğ’in yaptığı İzmir’e gitmiş bulunmaktadır.
Daha sonra Manisa Saruhan, Bergama ve Balıkesir’den sonra Bursa Sultanı olan ve kendisinin “İhtiyarüddin Orhan Beğ” olarak tanımladığı Orhan Bey’le tanıştığını belirtmektedir.
Onunla ilgili olarak: “Orhan Beğ, Türkmen hükümdarlarının en büyüğü olduğu gibi, toprak, asker ve varlık bakımından da onların en üstünüdür. Yüz dolayında kalesi vardır…. Bursa ve İznik bölgesi ziyaretlerim sırasında, gerçek bir cengaver olan bu büyük sultan ile tanışıp, onun birçok- ihsanına mazhar oldum.” (225)Diyerek onunla ilgili kanaatlerini dile getirmekte…
Seyyahımız daha sonra İznik’e gittiğini, Geyve’ye uğrayıp oradan Mudurnu, Bolu ve Gerede, Safranbolu, Kastamonu ve Anadolu seyahatinin son durağı olan Sinop’a vardığını; bu beldelerde görüp gözlemlediği önemli noktaları dile getirmekte; bazılarına anlam verebildiğini, bazılarında ise şaşırıp kaldığını belirtmektedir.

İbn Batuta’ya göre Türkler; “Kadınları erkeklerden üstün tutarlar”

Türkiye(Anadolu)gezisi sonrasında yolculuğunun yönünün kuzey Türk illeri olduğunu belirtmektedir; Kırım, Azak Denizi, Macar ülkesi ile çok merak ettiği belirtilen karanlık ülke’ye yönelik seferini(işin uzmanları bu yolculuğun o dönemde pek mümkün olmayacağını; onun buraya dair bilgileri oralara bir şekilde gidip gelenlerden almış olabileceğini, ama bunda ısrar ettiğini belirtiyorlar!)
Bendeniz, bu eserin elde bulun Türkçe çevirisinin yaklaşık yirmi yıl içerisinde birkaç kez okudum ve adı geçen eser benim bir nevi başucu kitabım oldu!
Bir de Evliya Çelebi’nin de seyahatnamesini okudum. İkisini kıyasladığımda, bu eserde gözüme birçok abartılı nokta takıldı, ama anlatım ve mantık açısından bu eser Evliya Çelebi’nin eserinden daha objektif ve bilgi içerici…
Buna rağmen, bu iki eser uzun süren yolculukları, türlü meşakkatleri, var olan zorlukları içerdiğinden olsa gerek, bana göre hiçbir geziye çıkmadığını düşündüm Marco Polo’nun eserinin(!) yanında harika iki eser olarak yer edinecektir.
Seyahat ediniz ki felah bulasınız!

*)İbn-i Battuta, Büyük Dünya Seyahatnamesi; Tuhfetû’n Nûzzâr fî Garâibi’l-Emsar ve’l- Âcâibi’l- Esfar, Yeni Şafak Gazetesi Kültür Armağanı bs y.
Kaynak: kitap haber

REKLAM ALANI
Gizliliğe genel bakış

Bu web sitesi, size mümkün olan en iyi kullanıcı deneyimini sunabilmek için çerezleri kullanır. Çerez bilgileri tarayıcınızda saklanır ve web sitemize döndüğünüzde sizi tanımak ve ekibimizin web sitesinin hangi bölümlerini en ilginç ve yararlı bulduğunuzu anlamasına yardımcı olmak gibi işlevleri yerine getirir.