İki gün önce paylaştığımız “Sarı Tablodaki verileri, yani Almanya ile Türkiye arasındaki büyük uçurumu basite indirgemek ve önemsizleştirmek adına birçok farklı yorum geldi ve çeşitli bahaneler ileri sürüldü. En çok dile getirilen bu iddiaların, teknik ve ekonomik temellerden nasıl yoksun olduğunu aşağıda önce özetlerle açıkladık. Yarın detaylarıyla açıklayacağız inş.
a) Dağıtık Enerji: Çatı ve balkon tipi güneş santralleri şebekeye yük olmaz, aksine yükü hafifleterek enerjiyi tabana yayar.
b) Depolama Zafiyeti: Şebeke esnekliği için dünyada yaygın kullanılan Pompaj Depolamalı HES (PHES) kapasitemizin hâlâ sıfır olması büyük bir ayıp değil mi?
c) Enterkonnekte Bahanesi: Sınır ötesi bağlantılarımız, yenilenebilir enerjiyi yavaşlatmanın değil, iç depolama yatırımlarını agresifçe hızlandırmanın gerekçesidir.
d) Hantal Entegrasyon: Asıl sorun rüzgâr ve güneşi şebekeye dâhil etmedeki yetersiz hızımızdır.
e) Bağımsızlık İllüzyonu: Dışa bağımlı nükleer santrallere bel bağlayarak enerji bağımsızlığı sağlanamaz.
f) Cari Açık Tuzağı: Elektrik üretiminde ısrar edilen ve %65’i ithal olan kömür, hem ekonomimize hem sağlığımıza zarar veriyor.
g) Atıl Potansiyel: Mevcut barajlı HES’lerimizi rüzgâr ve güneşi hızla şebekeye katacak devasa “doğal bataryalar” olarak kullanmamak ciddi bir vizyonsuzluktur.
Türkiye’de güneş ve rüzgâr için şebekede ve trafoda kapasite yok iddiaları gerçeklikten çoğunlukla uzak, genelde yenilenebilir enerjiyi engellemek için kullanılan bir bahanedir. Yani ülkemizde yenilenebilir enerjinin engellenerek ekonomiye büyük zararlar verilmesinin nedenleri çoğunlukla teknik değil, KİRLİ RANT odaklıdır. AB ile Enterkonnekte sistemi de genelde bu duruma bir kılıf olarak gösterilmektedir.
Sıklıkla öne sürülen şebeke kısıtı argümanları, ilk bakışta teknik ve rasyonel gibi görünse de, bu yüzyılımızın “Enerji Dönüşümü” (Energy Transition) vizyonunun yapısal dinamiklerini göz ardı eden, konvansiyonel ve merkeziyetçi bir şebeke anlayışının refleksidir.
Bu klasik iddialara karşı rasyonel ve teknik gerçekler şunlardır:
1. Tesis Sayısı Karşılaştırması Bir ‘Elma-Armut’ Meselesi Değil, ‘Dağıtık Enerji’ Vizyonudur.
a) Almanya ve diğer gelişmiş ekonomilerdeki milyonlarca çatı GES’i Türkiye’deki büyük santrallerin sayısını karşılaştırmanın anlamsız olduğu iddiası, aksine enerji dönüşümünün kalbini oluşturur. 6 milyon tesise karşılık 40 bin tesis verisi; Almanya vb.lerinin ‘Prosumer’ (Üreten-Tüketici) modeline geçtiğini, enerjiyi tüketildiği yerde üreterek “şebekede kapasite yok” bahanelerine en iyi çözümü bulduğunu gösterir. Çünkü bu sistemler genelde şebekeye ek yük getirmez, tersten beslendiği için aksine şebekenin yükünü hafifletir.
b) BU tür tesisler iletim ve dağıtım kayıplarını minimuma indirir ve enerji mülkiyetinin tabana yayıldığını gösterir. Türkiye’de ise sistem hâlâ merkezi hantal santrallere mahkûmdur; bu bir sınıflandırma hatası değil, derin bir vizyon farkıdır.
c) Dağıtık sistemler, ekonomik açıdan da hayati öneme sahiptir. Büyük yatırımların önündeki en büyük engellerden biride finansman bulmaktır. Milyonlarca vatandaşın önü açıldığı takdirde, yastık altındaki birikimler, mevduatlar, dövizler ekonomiye kazandırılır ve yılda depolamalarla birlikte 15-20 milyar dolarlık yatırım yapılarak GES kurulabilir.
d) Küçük çatı ve balkon GES’ler kesinlikle küçümsenecek basit bir yatırım aracı değildir; enerjinin ve gelirin halka yayılarak GİNİ katsayısının, yani adil gelir dağılımının iyileştirilmesinde stratejik rol oynar. Ayrıca büyük tesisler kriz, savaş veya doğal afet anlarında kolay hedef olurken, depolamalı çatı sistemleri şebeke çökse dahi ülkeyi enerjisiz bırakmaz.
2. Depolama Parametrelerinde ‘Kavram Karmaşası’ Yoktur, Gerçekler Nettir Yapılan bazı değerlendirmelerde batarya gücü (GW) ile kapasitesinin (GWh) karıştırıldığı iddia edilse de, teknik raporlarda bu veriler (“Batarya depolama gücü – GW” ve “Batarya depolama kapasitesi – GWh”) gayet net ve doğru birimlerle ayrılmaktadır. Burada asıl odaklanılması gereken teknik ayıp, Türkiye’nin şebeke esnekliği için hayati olan ve teknolojisi dünyada yüzyılı aşkındır bilinen Pompaj Depolamalı HES (PHES) kapasitesinin ülkemizde hâlâ SIFIR olmasıdır. Dünyada 200 bin MW yapılırken, Türkiye’de bunun yaptırılmaması net bir yönetimsel ve teknik zafiyettir.
Enterkonneksiyon, Hidroelektrik Gücümüz ve Nükleer Santralin ‘Dışa bağımlılık’ Gerçeği!
3. Avrupa Enterkonneksiyonu Argümanı, Türkiye’nin Depolama İhtiyacını Daha da Haklı Çıkarıyor Avustralya, Japonya, İspanya, ABD-Teksas gibi yerlerde enterkonnekte sistem ya zayıftır ya da hiç yoktur ve buna rağmen çözümü nükleer ya da kömürde aramazlar.
Almanya’nın Avrupa enterkonnekte sistemi sayesinde rüzgâr ve güneşi çok dengelediği doğru değildir, yani dışa bağımlı dengeleme oranı sanıldığı kadar devasa değildir. Güneş ve rüzgarı çok olan ülkeler Çözümü depolamalarla yaptılar. (bkz. yukarıdaki grafikteki ülkelerin ne kadar çok GES ve RES yaptığına)
Madem Türkiye’nin Avrupa iç piyasasına entegrasyon düzeyi Almanya kadar güçlü değil, bu durumda Türkiye’nin kendi iç şebeke esnekliğini sağlamak için depolama (batarya ve pompaj) ve akıllı şebeke (smart grid) yatırımlarında çok daha hızlı ve agresif olması gerekmez mi? Dışarıdan dengeleme şansımız azken, içeride depolamamızın olmaması büyük bir çelişkidir.
4. Kurulu Güç Farkı ve Büyüme Oranları ‘Almanya’nın kurulu gücü zaten bizden büyük’ diyerek mutlak farkları (GW) önemsizleştirmek matematiksel bir yanılgıdır. Almanya 268 GW’lık sistemini hızla dekarbonize edip sisteme devasa yenilenebilir kapasite eklerken; Türkiye, artan enerji talebini (tüketim farkını) dahi yenilenebilir enerji ile karşılayamamaktadır. Mesele sadece mutlak büyüklük değil, yenilenebilir enerjinin şebekeye entegrasyon ivmesidir.
5. Hidroelektrik Gücümüz ve Nükleer Santralin ‘Yerlilik’ Gerçeği Türkiye’nin hidroelektrik gücünü ve Akkuyu NGS’yi, Avrupa’ya karşı bir “alternatif enerji bileşimi” olarak sunan yaklaşımlar şu iki gerçeği atlamaktadır:
• Hidroelektrik: İklim değişikliği ve kuraklık nedeniyle HES’lerin kapasite faktörü (emreamadeliği) sürekli düşmektedir. Buna güvenerek rüzgâr/güneş dönüşümünü yavaşlatmak stratejik bir intihardır.
• Akkuyu NGS: ‘Yap-İşlet-Sahip Ol’ modeliyle Rus devlet şirketine ait olan, teknolojisi, yakıtı ve mülkiyeti dışa bağımlı bir santralin “enerjide bağımsızlık” hedefine hizmet ettiğini teknik veya ekonomik hiçbir veri açıklayamaz. İthal ve döviz garantili bir model dışa bağımlılığı azaltmaz; cari açığı artırır.
6. İthal Kömür Gerçeğinin Es Geçilmesi Merkeziyetçi analizlerde en çok göz ardı edilen konu kömürdür. Almanya kömürden çıkış takvimini işletirken, Türkiye’deki elektrik üretiminde kömürün payı çok yüksektir ve daha vahimi, yaktığımız kömürün yaklaşık %60-65’i ithaldir. Cari açığın en büyük sebebi budur.
7. HES Kapasitesi GES ve RES’i Yavaşlatma Bahanesi Değil, Hızlandırma Kaldıracıdır Türkiye’nin hidroelektrik gücü, sıklıkla güneş ve rüzgârdaki yavaşlığımıza bir mazeret gibi sunulmaktadır. Oysa teknik gerçeklik tam tersini söyler. Barajlı HES’ler, şebekede devasa bataryalar gibi çalışarak esneklik (flexibility) sağlar. Yani Almanya’nın milyarlarca Euro harcayarak kurmaya çalıştığı dengeleme altyapısının doğal bir benzeri elimizde zaten mevcuttur.
Bu esneklik kapasitesi, şebekemize bugünkünün 4-5 katı hızla güneş (GES) ve rüzgâr (RES) entegre edebileceğimiz anlamına gelir. Bu “doğal batarya” avantajını kullanmamak büyük bir vizyon eksikliğidir.
8. 180 Milyar kWh’lik Değerlendirilmeyen Potansiyel Bir “Başarı” Olarak Sunulamaz HES kapasitesiyle övünülürken, resmi verilere göre yıllık 180-200 milyar kWh civarında olan ekonomik hidroelektrik potansiyelimizin ancak üçte birinin üretildiği gerçeği atlanmaktadır.
Şebekeye esneklik katacak bu devasa yerli potansiyel atıl beklerken; ithal kömür oranını artırmayı ve dışa bağımlı nükleer santrallere milyarlar bağlamayı “stratejik başarı” olarak savunmak teknik olarak izah edilemez.
